कोलकाता(बेबी चक्रवर्ती): भारतको स्वतन्त्रता सङ्घर्ष केवल राजनीतिक संघर्ष मात्र थिएन, यो एक गहिरो सांस्कृतिक तथा बौद्धिक जागरण पनि थियो, जसमा बङ्गाली साहित्य तथा अन्य भारतीय भाषाका साहित्यहरूले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। कविता, उपन्यास, नाटक, गीत तथा समाचारपत्र—यी सबै माध्यमद्वारा साहित्यले जनमानसमा राष्ट्रिय चेतना जगाउने शक्तिशाली साधनका रूपमा कार्य गरेको थियो।‎औपनिवेशिक शासनविरुद्ध जनमत निर्माण गर्न साहित्यकारहरूले आफ्नो लेखनीमार्फत स्वतन्त्रताको आकाङ्क्षा जागृत गरेका थिए। बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्यायको “आनन्दमठ” तथा “वन्दे मातरम्” गीत राष्ट्रिय आन्दोलनका प्रेरणास्रोत बने। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले आफ्ना उपन्यास तथा निबन्धमार्फत समाज र राजनीतिका वास्तविक अवस्थालाई प्रस्तुत गर्दै जनचेतना जगाए। काजी नजरुल इस्लामले आफ्ना विद्रोही कविताहरू तथा देशभक्तिपूर्ण गीतहरूमार्फत युवा समाजमा क्रान्तिकारी चेतनाको सञ्चार गरे।‎सरोजिनी नायडूले आफ्ना कवितामार्फत देशभक्ति तथा आत्मबलिदानको सन्देश फैलाइन्, जसले स्वतन्त्रता आन्दोलनको भावनात्मक शक्तिलाई अझ सशक्त बनायो। दीनबन्धु मित्रका नाटकहरूले कृषक समाजमाथिको शोषणलाई उजागर गर्दै जनचेतनालाई मजबुत बनाए। यस कालखण्डमा समाचारपत्रहरूले पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। विभिन्न पत्रपत्रिकाहरूले ब्रिटिश शासनविरुद्ध जनमत निर्माण गरे तथा समाज सुधार प्रक्रियालाई बलियो बनाए।‎समाचारपत्रहरू आम जनताको आवाज बनेर स्वतन्त्रताको चेतनालाई व्यापक बनाउन सहायक बने। साहित्यको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नाटक तथा रङ्गमञ्च थियो। पथनाटक तथा जननाट्यमार्फत सर्वसाधारणमा राजनीतिक चेतना फैलियो। पछि विभिन्न सांस्कृतिक सङ्गठनहरूले नाटकलाई आन्दोलनको माध्यमका रूपमा अपनाए। चित्रकला तथा कला साधनाले पनि स्वतन्त्रता आन्दोलनमा विशेष भूमिका खेले। परम्परागत कला धाराहरू राष्ट्रिय पहिचानका प्रतीक बने तथा ब्रिटिश सांस्कृतिक प्रभावविरुद्ध सांस्कृतिक प्रतिरोधको निर्माण भयो।‎ विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि साहित्य तथा संस्कृति नभएको भए स्वतन्त्रता आन्दोलन केवल राजनीतिक सीमामै सीमित रहने थियो।

कविता, गीत, नाटक तथा कलाले मानिसहरूका भावना तथा विचारलाई एउटै सूत्रमा बाँधेर राष्ट्रिय आन्दोलनलाई जनआन्दोलनमा रूपान्तरण गरिदियो। स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको यो सांस्कृतिक विरासत आज पनि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ, जसले मानवको विचारशीलता तथा सिर्जनशीलतालाई कहिल्यै दबाउन नसकिने सन्देश दिन्छ।