नयाँ दिल्ली: केन्द्रीय वित्तमन्त्री निर्मला सीतारमण आगामी १ फेब्रुअरीमा लगातार नवौँ पटक केन्द्रीय बजेट प्रस्तुत गर्दै देशको संसदीय इतिहासमा नयाँ कीर्तिमान कायम गर्न जाँदै हुनुहुन्छ। विश्वव्यापी आर्थिक अनिश्चितताको वातावरणमा प्रस्तुत हुने यस बजेटबाट सुधारमुखी कदममार्फत विकासलाई गति दिने व्यापक अपेक्षा गरिएको छ।
यस उपलब्धिसँगै सीतारमण पूर्व प्रधानमन्त्री मोरारजी देसाईले कुल १० पटक बजेट प्रस्तुत गरेको रेकर्डको निकै नजिक पुग्नुहुनेछ। देसाईले १९५९–१९६४ बीच छ पटक र १९६७–१९६९ बीच चार पटक बजेट प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। तर लगातार बजेट प्रस्तुत गर्ने मामलामा निर्मला सीतारमण सबैभन्दा अगाडि रहनेछिन्। उहाँले पूर्व वित्तमन्त्री पी. चिदम्बरम (९ बजेट) र प्रणब मुखर्जी (८ बजेट)-लाई पनि पछाडि पार्नुभएको छ, जसले फरक–फरक कार्यकालमा यी संख्याहरू पूरा गरेका थिए।
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा देशकी पहिलो पूर्णकालिक महिला वित्तमन्त्रीको रूपमा सीतारमणले फेब्रुअरी २०२४ को अन्तरिम बजेटसहित लगातार आठवटा बजेट प्रस्तुत गरिसक्नुभएको छ।
स्वतन्त्र भारतको बजेट इतिहाससँग सम्बन्धित केही महत्वपूर्ण तथ्य यस प्रकार छन्:~
पहिलो बजेट:
देशको पहिलो साधारण बजेट २६ नोभेम्बर १९४७ मा तत्कालीन वित्तमन्त्री आर. के. शनमुखम चेट्टीले प्रस्तुत गर्नुभएको थियो।
सबैभन्दा धेरै बजेट:
जवाहरलाल नेहरू र लालबहादुर शास्त्री सरकारका समयमा मोरारजी देसाईले कुल १० पटक बजेट प्रस्तुत गर्दै शीर्ष स्थान हासिल गर्नुभएको थियो।
अन्य उल्लेखनीय तथ्याङ्क:
पी. चिदम्बरमले नौ पटक र प्रणब मुखर्जीले आठ पटक बजेट प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। पूर्व प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहले १९९१–१९९५ बीच लगातार पाँचवटा बजेट प्रस्तुत गर्नुभएको थियो।
भाषणको अवधि:
सबैभन्दा लामो बजेट भाषणको रेकर्ड निर्मला सीतारमणको नाममा छ। उहाँले १ फेब्रुअरी २०२० मा २ घण्टा ४० मिनेट लामो बजेट भाषण दिनुभएको थियो। त्यस्तै, १९७७ मा हिरुभाइ मुल्जीभाइ पटेलले प्रस्तुत गरेको अन्तरिम बजेट भाषण (केवल ८०० शब्द) सबैभन्दा छोटो थियो।
समय र मितिमा परिवर्तन:
१९९९ भन्दा अघि बजेट साँझ ५ बजे प्रस्तुत गरिन्थ्यो, जसलाई यशवन्त सिन्हाले परिवर्तन गरी बिहान ११ बजे पुर्‍याउनुभयो। त्यस्तै, २०१७ देखि बजेट प्रस्तुत गर्ने मिति २८ फेब्रुअरीको सट्टा १ फेब्रुअरी बनाइएको हो, ताकि १ अप्रिलबाट नयाँ आर्थिक वर्ष सहज रूपमा सुरु गर्न सकियोस्।