-बिरुपाक्ष
नेपालको राजनीति अहिले गम्भीर संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। परम्परागत दलहरूप्रति जनताको भरोसा घट्दो छ, संस्थामाथिको विश्वास कमजोर बन्दैछ, र ‘नयाँ अनुहार’ तथा ‘व्यवस्था बाहिरको नायक’ प्रति आकर्षण तीव्र हुँदैछ। यही मनोविज्ञानको लहरमा काठमाडौँ महानगरपालिकामा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा उदाएका बालेन साहलाई परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा उचाल्ने क्रम जारी छ। कतिपय समर्थकहरूले त उनलाई युक्रेनका राष्ट्रपति भ्लादिमिर जिलेस्ककीसँग तुलना गर्दै नेपाली राजनीतिमा नयाँ युगको दूत ठान्न थालेका छन्।
तर लोकतन्त्र भावनाले होइन, विवेकले चल्छ।
राज्य उत्साहले होइन, संस्थाले टिक्छ।
यसकारण आजको मूल प्रश्न व्यक्ति राम्रो कि नराम्रो भन्ने होइन; प्रश्न यो हो— के व्यक्तिवादी, पपुलिस्ट र डिजिटल लहरमा आधारित राजनीति नेपालको भविष्यका लागि सुरक्षित छ?
सम्पादकीय दृष्टिले हेर्दा, यस्तो राजनीति समाधानभन्दा बढी जोखिमको संकेत हो। यदि यही प्रवृत्ति राष्ट्रिय तहसम्म फैलियो भने नेपाल स्थिर लोकतन्त्रबाट भीडतन्त्र र अराजकतन्त्रतर्फ धकेलिन सक्छ।
निराशाको जमीनमा जन्मिएको ‘नायकवाद’
नेपाली जनताले दशकौँदेखि उही अनुहारहरू देखिरहेका छन्। कांग्रेस, एमाले, माओवादी केन्द्र लगायतका दलहरूले पटक–पटक सत्तारोहण गरे, तर सुशासन र विकासका वाचा कागजमै सीमित भए। भ्रष्टाचार संस्थागत भयो। नातावाद र गुटबन्दी मौलायो। युवाहरू अवसरको खोजीमा विदेश पलायन भए। राज्य संयन्त्र जनमैत्री बन्न सकेन।
यस निराशाले एउटा खतरनाक मनोविज्ञान जन्मायो— “अब दल होइन, कुनै एक असाधारण व्यक्ति आएर सबै ठीक पारोस्।”
तर इतिहास साक्षी छ, यस्तो नायकवादी सोच प्रायः लोकतन्त्रका लागि शुभ हुँदैन। जब जनता संस्थाभन्दा व्यक्तिमा भरोसा गर्न थाल्छन्, त्यही क्षण लोकतन्त्र कमजोर हुन थाल्छ।
नायकहरू क्षणिक हुन्छन्, संस्था दीर्घकालीन हुन्छन्।
तर अहिले हामी संस्था भत्काएर नायक खोज्ने बाटोमा छौं।
बालेन साह : राजनीति कि ब्रान्ड–निर्माण?
बालेन साहको विजय एउटा रोचक सामाजिक–राजनीतिक घटना अवश्य हो। उनले कम खर्चिलो, डिजिटल र युवामुखी अभियानमार्फत स्थापित दलहरूलाई चुनौती दिए। तर यो विजयको आधार के थियो?
सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता
सेलिब्रेटी छवि
आक्रोशपूर्ण भाष्य
‘एंटी–सिस्टम’ नारा
तर यी सबै तत्वहरू राजनीतिक सिद्धान्त वा दीर्घकालीन नीतिको आधार होइनन्; यी ‘ब्रान्ड–निर्माण’ का औजार हुन्।
राज्य सञ्चालन र्याप गीत वा भाइरल भिडियो जस्तो होइन। प्रशासन चलाउन अनुभव, समन्वय, नीति–निर्माण क्षमता र संस्थागत समझ चाहिन्छ। केवल सदिच्छा र लोकप्रियता पर्याप्त हुँदैन।
आजको चिन्ता यही हो— राजनीति क्रमशः गम्भीर जिम्मेवारीबाट सरेर ‘इमेज म्यानेजमेन्ट’ मा सीमित हुँदैछ।
‘जिलेस्ककी’ तुलना : प्रेरणाभन्दा भ्रम
कतिपयले बालेनलाई ‘नेपालको जिलेस्ककी’ भन्न थालेका छन्। यो तुलना आफैंमा खतरनाक भ्रम हो।
जिलेस्ककी पनि कलाकार थिए। उनी भावनात्मक लहरमा राष्ट्रपति बने। तर त्यसपछि युक्रेन युद्ध, अस्थिरता र बाह्य शक्तिको प्रभावमा फस्यो। युक्रेन आज विश्व शक्तिहरूको खेलमैदान बनेको छ।
यहाँ मुद्दा जिलेस्ककीको व्यक्तिगत क्षमता होइन, पपुलिस्ट राजनीतिका सीमाहरू हुन्। लोकप्रियताले सत्ता जित्न सकिन्छ, तर राज्य चलाउन अनुभव र संस्थागत क्षमता चाहिन्छ।
नेपाल जस्तो दुई विशाल छिमेकीबीच रहेको संवेदनशील देशमा यदि अनुभवहीन, आवेगप्रधान र व्यक्तिवादी नेतृत्व हावी भयो भने राष्ट्रिय स्वाधीनता र स्थिरता दुवै जोखिममा पर्न सक्छन्। यस्तो नेतृत्व सजिलै बाह्य दबाब र आन्तरिक अस्थिरताको शिकार हुन सक्छ।
यस अर्थमा ‘जिलेस्ककी संस्करण’ प्रेरणा होइन, चेतावनी हो।
व्यक्तिवाद : लोकतन्त्रको मौन क्षय
लोकतन्त्र सामूहिक प्रणाली हो। निर्णय प्रक्रिया साझा हुन्छ। कानून सबैभन्दा माथि हुन्छ। तर व्यक्तिवादी राजनीति यसका ठीक उल्टो दिशातर्फ जान्छ।
त्यसले भन्छ— “म नै सबैभन्दा शुद्ध, अरू सबै भ्रष्ट।”
यो भाष्य खतरनाक छ। किनकि:
आलोचना सहन सक्दैन
संस्थालाई अविश्वास गर्छ
प्रक्रिया छोट्याउन खोज्छ
निर्णयलाई व्यक्तिगत बनाउँछ
अन्ततः यस्तो शैलीले अधिनायकवादी संस्कार जन्माउँछ।
आज सामाजिक सञ्जालमा देखिने अन्ध–समर्थन, आलोचकप्रति घृणा, र भीडतान्त्रिक व्यवहारले यही जोखिम संकेत गरिरहेको छ।
चुनावको तमासा र डिजिटल भीड
आशन्न चुनावले अर्को विकृति देखाउँदैछ।
नीतिगत बहस हराउँदैछ, प्रचारको तमासा बढ्दैछ।
हेलिकप्टर र्याली, करोडौँ खर्च, टिकटोक भिडियो, ट्रोल सेना— राजनीति ‘शो–बिजनेस’ मा रूपान्तरित हुँदैछ। मतदाता नागरिकभन्दा दर्शक बन्दैछन्।
जब लोकतन्त्र मनोरञ्जन बन्छ, निर्णय गम्भीर हुँदैन। लोकप्रियता भएका जित्छन्, योग्य भएका होइन।
यो प्रवृत्ति देशका लागि शुभ संकेत होइन।
दलहरूको विफलता : समस्याको जरो
सत्य के हो भने, यस्तो व्यक्तिवादी लहरका मुख्य दोषी स्वयं राजनीतिक दलहरू नै हुन्। विचारधारा त्यागेर सत्ताको गणितमा सीमित भएका दलहरूले नै जनविश्वास गुमाएका हुन्।
जब दलहरू:
अवसरवादी हुन्छन्
गठबन्धन स्वार्थमा आधारित हुन्छ
भ्रष्टाचारमा लिप्त हुन्छन्
तब जनता विकल्प खोज्छ। तर दलविहीन राजनीति समाधान होइन। दल कमजोर हुँदा लोकतन्त्र नै कमजोर हुन्छ।
व्यक्तिले होइन, दल र संस्थाले लोकतन्त्र जोगाउँछन्।
राष्ट्रघाती जोखिम
यदि व्यक्तिवादी पपुलिज्म राष्ट्रिय राजनीतिमा फैलियो भने सम्भावित खतरा स्पष्ट छन्:
नीतिगत अस्थिरता
प्रशासनिक अराजकता
बाह्य हस्तक्षेपको जोखिम
सामाजिक ध्रुवीकरण
संसद र संस्थाको अवमूल्यन
यी सबै तत्वहरू दीर्घकालीन रूपमा राष्ट्रघाती हुन्छन्। राष्ट्र भावनाले होइन, स्थिर प्रणालीले टिक्छ।
अबको आवश्यकता
नेपाललाई अहिले ‘हिरो’ होइन, ‘संस्था’ चाहिएको छ।
भाइरल नेता होइन, विश्वसनीय नीति चाहिएको छ।
उत्तेजना होइन, परिपक्वता चाहिएको छ।
दलहरू सुध्रिनुपर्छ।
चुनाव खर्च नियन्त्रण हुनुपर्छ।
राजनीतिक शिक्षा बढ्नुपर्छ।
र मतदाताले भावनात्मक लहरभन्दा विवेकपूर्ण निर्णय लिनुपर्छ।
निष्कर्ष
बालेन साहको उदय परिवर्तनको संकेत अवश्य हो, तर परिवर्तनको दिशा सही नभए त्यो विनाशकारी पनि हुन सक्छ। ‘जिलेस्ककी संस्करण’ जस्तो व्यक्तिवादी, पपुलिस्ट र डिजिटल भीडमा आधारित राजनीति क्षणिक उत्साह दिन सक्छ, तर स्थायी समाधान दिन सक्दैन।
लोकतन्त्र नायकले होइन, संस्थाले बचाउँछ।
राष्ट्र करिश्माले होइन, नीतिले बाँच्दछ।
यदि हामी फेरि नायकको पछि लाग्यौं भने इतिहास दोहोरिन सक्छ।
तर यदि प्रणाली बलियो बनायौं भने मात्र भविष्य सुरक्षित हुन्छ।
आजको चेतावनी स्पष्ट छ—
नायकवादको मोह त्यागौँ, संस्थागत लोकतन्त्र सुदृढ गरौँ।
नत्र देश सचमुच खतराको मोडमा पुग्न सक्छ l
About Author
