कोलकाता: तिब्बती बौद्ध धर्मका सर्वोच्च आध्यात्मिक नेता दलाई लामाको उत्तराधिकारी को हुनेछ, यो प्रश्न तिब्बती बौद्ध धर्मका अनुयायीहरूको मनमा मात्र होइन, यो निर्णयले भारत-चीनदेखि अमेरिका-जापानसम्म ठूलो प्रभाव पार्ने छ। ६ जुलाईमा ९० वर्षका हुने दलाई लामाले यस अवधिमा आफ्नो उत्तराधिकारीको घोषणा गर्न सक्छन्। हिमाचल प्रदेशको धर्मशाला जिल्लाको म्याकलियोडगंजमा दलाई लामाको जन्मदिन मनाउने तयारी तीव्र गतिमा भइरहेको छ। चीनले पनि यो धार्मिक कार्यक्रमलाई हेरिरहेको छ, जसले दलाई लामाको उत्तराधिकारी घोषणा गर्न चाहन्छ। धर्मशालामा निर्वासित तिब्बतीहरूको संसद र सरकारले यस धार्मिक कार्यक्रमको लागि भव्य तयारी गरिरहेको छ।
दलाई लामाले संकेत दिएका थिए: यद्यपि वर्तमान दलाई लामाको मृत्युपछि, तिब्बती बौद्धहरूले अर्को धार्मिक नेता चयन गर्छन्। तर १४औं दलाई लामाले संकेत गरेका थिए कि यदि उनी जितेमा उनले आफ्नो उत्तराधिकारीको घोषणा गर्नेछन्। उनले मार्च २०२५ मा आफ्नो पुस्तकमा भनेका थिए कि उनका उत्तराधिकारी र अर्को दलाई लामा चीन बाहिर जन्मनेछन्। उनले आफ्नो ९०औं जन्मदिनमा आफ्नो उत्तराधिकारीको बारेमा महत्वपूर्ण जानकारी दिने बताएका थिए।
दलाई लामा १९५९ मा भारत आएका थिए: चीनमा माओ सरकार विरुद्धको असफल विद्रोह पछि, दलाई लामा १९५९ मा हजारौं अनुयायीहरूसँग भारत आएका थिए। भारत निर्वासित तिब्बतीहरूको सबैभन्दा ठूलो गढ हो। तिब्बती बौद्धहरूको धार्मिक परम्परालाई नियन्त्रण गर्ने चीनको चाललाई विफल पार्न प्रयास भइरहेको छ। केन्द्रीय तिब्बती प्रशासनका अध्यक्ष पेन्पा त्सेरिङले भने कि जुलाई २ मा धर्मशालामा विश्वभरका वरिष्ठ लामाहरू भेला हुनेछन्। जबकि चीनले दलाई लामाको घोषणा गरेर तिब्बती बौद्धहरूमाथि आफ्नो पकड पूर्ण रूपमा कडा बनाउन चाहन्छ। चीनले पहिले नै तिब्बतमा गैर-बौद्धहरूलाई बसोबास गराएर साथै शिक्षा प्रणाली र इतिहास परिवर्तन गरेर यो गरिरहेको छ।
दुई वर्षको उमेरमा दलाई लामा बने:
१४औं दलाई लामाको जन्म ६ जुलाई १९३५ मा तिब्बतको ल्हामो डोन्डुप क्षेत्रको एक किसान परिवारमा भएको थियो। उनको वास्तविक नाम तेन्जिन ग्यात्सो हो। उनलाई दुई वर्षको उमेरमा नयाँ अवतारको रूपमा छानिएको थियो। पाँच वर्षको उमेरमा उनलाई तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रको राजधानी ल्हासाको पोटाला दरबारमा ल्याइएको थियो र एक भव्य समारोहको बीचमा उनलाई तिब्बतको सर्वोच्च आध्यात्मिक गुरुको उपाधि प्रदान गरिएको थियो। उनले १५ वर्षको उमेरमा यो जिम्मेवारी सम्हाले। चीन किन रिसाएको छ: चीनले अर्को दलाई लामा को हुने भनेर निर्णय गर्ने बताएको छ। यसले भन्छ कि राजा वंशको १७९३ को परम्परा अनुसार सम्भावित दावेदारहरू मध्येबाट नयाँ धार्मिक गुरु छनौट गरिनेछ। अर्को दलाई लामा चीन भित्रबाट हुनेछ। यो चीनको राष्ट्रिय कानून र आदेश अनुसार हुनेछ। तिनीहरू निर्वासित सरकारलाई आफ्नो लागि खतरा मान्छन्। चीनले पञ्चेन लामा घोषणा गर्‍यो: चीनले १९८९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता दलाई लामालाई पृथकतावादी घोषित गरेको थियो। यसले तिब्बतमा दलाई लामाको तस्बिर वा उनीसँग सम्बन्धित कुनै पनि धार्मिक कार्यक्रममा पनि प्रतिबन्ध लगाएको छ। यसले पहिले नै पञ्चेन लामालाई दलाई लामा पछि तिब्बती बौद्ध धर्मको दोस्रो ठूलो धार्मिक नेता घोषित गरिसकेको छ। जबकि दलाई लामाले पञ्चेन लामा बनाएको बच्चाको ठेगाना लगभग दुई दशकदेखि अज्ञात छ। भारत र अमेरिकाको भूमिका: लगभग १.५ लाख तिब्बतीहरू चीन बाहिर बस्छन्। यी मध्ये लगभग एक लाख तिब्बती बौद्ध अनुयायीहरू भारतमा छन्, जसले यहाँ अध्ययन गर्छन् र काम गर्छन्। यो पनि सम्भव छ कि अर्को दलाई लामा भारतमा बस्ने तिब्बती बौद्ध हुनेछन्। राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन् कि भारतमा दलाई लामाको उपस्थिति चीनको लागि पीडादायी बिन्दु हो। यो भारतको मनोवैज्ञानिक विकास हो। यद्यपि, भारतले तिब्बतीहरूलाई चीन विरोधी गतिविधिहरू गर्न अनुमति दिँदैन। अमेरिकाले यो पनि भनेको छ कि दलाई लामा तिब्बतका धार्मिक नेताद्वारा निर्वाचित हुनेछन्। चीनले दलाई लामालाई उत्तराधिकारीको चुनावमा भाग लिन अनुमति दिने छैन। अमेरिकी सरकारले २०२४ मा एक कानून पारित गरेर तिब्बतलाई थप स्वायत्तता दिन चीनलाई आग्रह गरेको थियो।