स्वामी आत्मभोलनन्द (परिव्राजक)

हाम्रो अमूल्य र सुन्दर मानव जीवनमा सनातन धर्मअनुसार दोलयात्रा वा होली एक लोकप्रिय धार्मिक पर्व हो, जसलाई रङको पर्वको नामले पनि चिनिन्छ। पुराण अनुसार, सत्ययुगमा हिरण्यकशिपु नामका एक राजा थिए। उनको छोराको नाम प्रह्लाद थियो। एक समयमा हिरण्यकशिपु देवताहरूको वर दिएर बलियो बनेर आफूलाई सर्वशक्तिमान ईश्वर ठान्न थाले। उनले प्रजालाई आफूलाई ईश्वरको रूपमा मान्न आदेश दिए। आफ्नै छोरा प्रह्लादले पितालाई ईश्वर भनी मान्न चाहेनन्। प्रह्लाद पालनकर्ता भगवान विष्णुको अनन्य भक्तका रूपमा प्रख्यात थिए।
आफ्नै छोराले उनलाई ईश्वर भनी नमान्दा, प्रजा कसरी उनलाई ईश्वरको रूपमा मानेर पूजा गर्थे? त्यसैले हिरण्यकशिपुले छोरालाई धर्मको बाटोबाट हटाउन नसक्दा, आफ्नै छोरालाई मार्न विभिन्न उपाय अपनाए तर असफल भए। अन्ततः हिरण्यकशिपुको बहिनी होलिकाले राजालाई प्रस्ताव दिइन्— प्रह्लादलाई मार्न उनी उनलाई समातेर अग्निकुण्डमा प्रवेश गर्नेछिन्। होलिकामा भगवानको आशीर्वादले कुनै क्षति नहुने भएकोले प्रह्लाद आगोमा जलेर मर्ने भए पनि होलिका सुरक्षित रहने।
राजा हिरण्यकशिपुले यो व्यवस्था गरे। तर, प्रह्लाद बचेर आए र होलिका आगोमा जलेर मरीन्। त्यसपछि हिरण्यकशिपुले आफ्ना छोरा प्रह्लादसँग भने, “तिम्रो भगवान भए यहाँ आउनु भन, अनि हेर्छु कसरी म उनलाई मार्छु।” त्यसै समयमा भगवान विष्णु नृसिंह रूपमा प्रकट भई हिरण्यकशिपुलाई मार्नुभयो।
राज्यका प्रजाले प्रह्लादको भगवानप्रति भक्ति र अहंकारी राजाको विनाश देखेर खुशी अनुभव गरे। प्रह्लाद अब उनीहरूको राजा भएकोमा खुशी हुँदै प्रजा रङसँग खेल्न र पर्व मनाउन थाले। होलिका र हिरण्यकशिपुको विनाश एउटै दिन भएकोले वा एउटै घटनामा भएकोले क्रमक्रममा रङ खेल्ने पर्वको नाम होलिका मात्रबाट होलीमा परिणत भयो। होलीको अघिल्लो दिन होलिकादहन गर्ने परम्परा छ।
यस घटनाको सम्झनामा प्रत्येक वर्ष दोलयात्रा वा होली खेलिने प्रचलन छ, जुन समयदेखि निरन्तर चल्दै आएको छ। दोलपूर्णिमा शुभ मानिन्छ। यस दिन राधा-कृष्णको पूजा गरिन्छ। वैष्णव विश्वास अनुसार दोलपूर्णिमाको दिन श्रीकृष्णले वृन्दावनमा रङसँग राधा र अन्य गोपीनीसँग खेल खेलेका थिए।
दोलयात्रा मुख्य रूपमा वैष्णव समाजको पर्व हो। यसले राधा र कृष्णको शाश्वत र दैवी प्रेमलाई स्मरण गराउँछ। होलिकादहनले अशुभ शक्तिको विरुद्ध शुभको विजय देखाउँछ। यही तिथिमा महाप्रभु श्रीचैतन्यदेवको जन्म भएको थियो। एकातिर यही तिथिमा चैतन्यदेव जन्मिनु भयो, अर्कोतिर यही दिन श्रीकृष्णले वृन्दावनवासीसँग रङ खेलमा रमाए। यी सबै कारणले वैष्णव समाज दोल पर्व वा दोलयात्रा मनाउँछ।
बंगालमा रवीन्द्रनाथ ठाकुरको हातबाट शान्तिनिकेतनमा दोल पर्व वा बसन्तोत्सव विशेष र लोकप्रिय परम्परा बनेको छ। यहाँ रङको उत्सवसँग ऋतु परिवर्तन र प्रकृतिको सौन्दर्यको उत्सव मनाइन्छ। शान्तिनिकेतनमा बसन्तोत्सवको विशेषता यो हो कि यसमा धार्मिक अनुषङ्ग नहुँदा सबैका लागि खुला हुन्छ। यसले बसन्त ऋतुको आगमन र प्रकृतिको नवजागरणको आनन्दपूर्ण उत्सव प्रस्तुत गर्दछ।
दोलपूर्णिमा सनातन धर्मावलम्बीहरूका लागि विशेष दिन हो। यस दिन होली वा दोलयात्रा पर्वको रूपमा मनाइन्छ। दोलयात्रा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि अति पवित्र छ। दोलपूर्णिमा वा दोल पर्व फाल्गुन महिनाको पूर्णिमामा ब्रज, राजस्थान, वृन्दावन, उत्तरप्रदेश, बिहार, गुजरात, ओडिशा, आसाम, त्रिपुरा र बंगालमा धूमधामसहित मनाइन्छ।
२०२६ मा दोल पर्व ३ मार्च, मंगलवार र होली ४ मार्च, बुधवार मनाइनेछ। ओं गुरु कृपाहि मात्र।