कोलकाता: युनेस्कोले पश्चिम बङ्गाल सरकारको साना, मझौला तथा सूक्ष्म उद्यम तथा वस्त्र विभाग (एमएसएमई एण्ड टी) को सहकार्यमा २० र २१ डिसेम्बर २०२५ मा सुन्दरवनको साजनखाली क्षेत्रमा ‘सन्दरिधम फेस्टिवल २०२५’ को आयोजना गर्यो। यो उत्सव युनेस्कोको ग्रामीण हस्तकला तथा सांस्कृतिक केन्द्र (आरसीसीएच) परियोजनाका कार्यान्वयन साझेदार, कोलकाता सोसाइटी फर कल्चरल हेरिटेज (केएससीएच) मार्फत सम्पन्न भयो।
सन्दरिधम फेस्टिवल २०२५ मार्फत कारीगर, संस्कृति–साधक, शिक्षक र समुदायका अगुवाहरूलाई एउटै मञ्चमा ल्याई पश्चिम बङ्गालको जीवित सांस्कृतिक विरासतको उत्सव मनाइयो। राज्यका विभिन्न क्षेत्रबाट १०० भन्दा बढी कारीगर र लोक–कलाकारहरुले भाग लिए र छाउ, झुमुर, बाउल–फकिरि, भटियाली, राइबेन्से, गम्भीरा र भवैयाँ जस्ता परम्परागत लोक–कलाहरु प्रस्तुत गरे। कार्यक्रममा सांस्कृतिक अधिकार, पहिचान र पुस्तान्तरणीय जिम्मेवारीबारे संवादलाई पनि प्रोत्साहन दिइयो।
सुन्दरवन बायोस्फियर रिजर्भमा आयोजित यस उत्सवले संस्कृति, प्रकृति र सामुदायिक सहनशीलताबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्यो। १९९७ मा युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत सुन्दरवन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो र जैव–विविधताले समृद्ध म्यानग्रुभ पारिस्थितिक तन्त्रमध्ये एक हो, जुन चक्रवात, लवणीय पानीको प्रवेश, गाद जमाव र मानवीय गतिविधिको दबाबबाट निरन्तर प्रभावित हुँदै आएको छ। यस नाजुक वातावरणमा विकसित भएका सांस्कृतिक अभ्यास र परम्परागत ज्ञानले प्रकृतिसँगको घनिष्ठ सम्बन्ध झल्काउँछ र देखाउँछ कि विरासत संरक्षण स्थिर होइन, बरु समुदायद्वारा निरन्तर अभ्यास, अनुकूलन र पुस्तान्तरण हुँदै जाने जीवित प्रक्रिया हो।
राज्यभरका परम्परागत हस्तकला र हातकरघा प्रदर्शन गरिएको क्युरेटेड प्रदर्शनीले ग्रामीण कारीगरहरूको बजारसम्पर्क सुदृढ बनायो र संस्कृतिलाई समावेशी स्थानीय विकासको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्यो। कार्यक्रममा ‘बनबिबी पाला’, सुन्दरवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको परम्परागत संगीत–नाट्य — विशेष आकर्षण रह्यो, जसले मानव, प्रकृति र आस्था–प्रणालीबीचको सह–अस्तित्वलाई केन्द्रमा राख्छ। उत्सवको उद्देश्य परम्परागत कलाकार तथा कारीगरलाई सहयोग पुर्‍याउनु, विरासत र जीविकाको संगमस्थलमा दिगो मञ्च तयार गर्नु, र पुस्तौँ–पुस्ता सम्म ज्ञान तथा सीपको हस्तान्तरणलाई प्रेरित गर्नु थियो। उत्सवले स्पष्ट पारेको छ, संस्कृति केवल उत्तराधिकारका कारण जीवित रहँदैन; बरु सक्रिय संरक्षण, अभ्यास र सिकाइका कारण जीवित रहन्छ।
पश्चिम बङ्गालमा हजारौँ कारीगर तथा संस्कृतिसाधक आफ्नो जीविकाका लागि परम्परागत ज्ञान–प्रणालीमा निर्भर छन्; तर धेरैले आय घट्ने, सीमित बजार पहुँच र कमजोर संस्थागत सहयोगजस्ता चुनौतीको सामना गर्नुपरेको छ। आरसीसीएच पहलले संस्कृतिलाई एक उत्पादक आर्थिक स्रोतका रूपमा स्थापित गर्दै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना, साना उद्यमलाई सहयोग, स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढीकरणसँगै अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याउँछ। युनेस्कोको आर्ट फॉर लाइफ दृष्टिकोण अन्तर्गत कार्यान्वित यो पहलले समुदायलाई निर्णय प्रक्रियाको केन्द्रमा राख्छ र कलाकार तथा कारीगरलाई विरासतका अभिभावक तथा दिगो विकासका सह–भागीदारका रूपमा मान्यता दिन्छ।

सन्दरिधम फेस्टिवलमार्फत युनेस्को र उसका साझेदारहरूले २००३ को युनेस्को अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण महासन्धिप्रतिको प्रतिबद्धता पुनः व्यक्त गरे, साथै २००५ को सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको विविधता सम्बन्धी महासन्धिको कार्यान्वयनलाई पनि समर्थन पुर्‍याए—विशेषगरी संस्कृतिलाई दिगो विकासको रूपरेखासँग एकीकृत गर्ने जोडका सन्दर्भमा।
ग्रामीण हस्तकला तथा सांस्कृतिक केन्द्र (आरसीसीएच) पहलबारे युनेस्को पश्चिम बङ्गाल सरकारको एमएसएमई एण्ड टी विभागको सहकार्यमा ग्रामीण हस्तकला तथा सांस्कृतिक केन्द्र (आरसीसीएच) परियोजना कार्यान्वयन गरिरहेको छ, जसको उद्देश्य समुदाय–आधारित जीविकालाई सुदृढ बनाउनु तथा राज्यको जीवित विरासतको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु हो। यो पहल हस्तकला, हातकरघा, प्राकृतिक तन्तुबाहुल्य शिल्प, प्रदर्शन–कलाहरू र लोक–परम्परामा केन्द्रित छ। २० जिल्लामा फैलिएको र ३५ अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा तत्व समेटेको यस परियोजनाले पश्चिम बङ्गालका ५०,००० भन्दा बढी साधकहरूको जीविका सुरक्षित र दिगो बनाउने लक्ष्य लिएको छ।