बेबी चक्रवर्ती

कोलकाता: सन् १९०२ को एक शुक्रबारको बिहान विवेकानन्द निद्राबाट उठेर पात्रो हेरे। आज त्यही दिन हो, अमेरिकाको स्वतन्त्रता दिवस, र सायद मेरो प्रस्थानको दिन। उनलाई आफ्नी आमा भुवनेश्वरी देवीको कुरा सम्झना आयो। त्यस करुणामयी र प्रसन्न अनुहारको ध्यान गर्दै गर्दा उनको हृदयमा उठिरहेको पीडाको सबै छायाँ मानौं हरायो।
त्यस दिन विवेकानन्द असाधारण रूपमा प्रसन्न देखिन्थे। मनमा नयाँ आनन्द र शरीरमा नयाँ शक्तिको अनुभव भइरहेको थियो। उनलाई लाग्यो मानौं उनका सबै रोगहरू निको भइसकेका छन्। शरीर हल्का र स्वस्थ महसुस भइरहेको थियो, कतै कुनै पीडा थिएन। स्वामीजी मन्दिर गए र लामो समय ध्यान तथा उपासनामा लीन रहे। त्यस बिहान उनको मनमा संगीतको स्वर गुन्जिरहेको थियो। अस्वस्थताको कुनै लक्षण थिएन, त्यसैले आनन्द र संगीत फेरि फर्किएको थियो। पूजा पछि उनले आफ्ना गुरुभाइहरूसँग हाँस्दै फल र तातो दूध ग्रहण गरे।

बिहान साढे आठ बजे उनले प्रेमानन्दलाई बोलाएर भने—ठाकुरको पूजा स्थानमा मेरो ध्यानको आसन तयार गर। साढे नौ बजे स्वामी प्रेमानन्द पनि पूजा गर्न त्यहाँ आए, तर विवेकानन्द त्यस बेला एकान्त चाहन्थे। उनले प्रेमानन्दलाई भने, मलाई ठाकुरको शयनकक्षमा ध्यान गर्न देऊ र सबै ढोका र झ्याल बन्द गर।
त्यस दिन उनी करिब एघार बजेसम्म गहिरो ध्यानमा लीन रहे। ध्यान समाप्त भएपछि उनी बाहिर आए र गुनगुनाउन थाले….
“के मेरी आमा श्यामा काली हुन्?
कालो, रजत, सुनौलो,
हृदय हल्का स्पन्दित भइरहेको छ।”
गुरुभाइहरूले त्यस दिन उनको तेजस्वी र प्रसन्न रूप देखेर आश्चर्यले उनलाई हेरे। करिब साढे एघार बजे उनले सबैलाई सँगै बसेर भोजन गर्न भने। त्यस दिन उनी एक्लै होइन, सबैसँग बसेर भोजन गरे।
बिहान गंगाको किनारमा माछा मार्नेहरूको डुङ्गा जम्मा हुन्थ्यो। गंगाको इलिश माछाले डुङ्गा भरिन्थ्यो। यो खबर सुन्नासाथ स्वामीजीले ठूलो उत्साहका साथ इलिश माछा मगाए। उनका आदेशमा विभिन्न प्रकारका परिकार बनाइए। उनलाई मानौं थाहा थियो कि अब उनका केही घण्टा मात्र बाँकी छन्। त्यसैले उनले त्यो दिन जीवनको आनन्द लिन चाहे।
एकादशी भएकाले उनलाई धेरै भोक लागेको थियो। स्वामीजी हाँस्दै भने, आज राम्ररी खाऊ, इलिशको झोल पनि खाऊ र भुटेको इलिश पनि। भोजनपछि केही समय विश्राम गरे र प्रेमानन्दलाई भने, संन्यासीले दिनमा सुत्नु ठीक होइन, आउ अध्ययन गरौँ।
उनले शुद्धानन्दलाई भने, पुस्तकालयबाट शुक्ल यजुर्वेद ल्याऊ। ग्रन्थ हेर्दै उनले भने, यस वेदमा महिधरको टीका मलाई सन्तोषजनक लाग्दैन। तन्त्रशास्त्रमा वर्णन गरिएको सुषुम्ना नाडीको रहस्य वास्तवमा वैदिक मन्त्रहरूको गहिरो अर्थमा लुकेको छ, तर महिधरले त्यसलाई समात्न सकेनन्। यति भनेर उनी मौन भए।
दिउँसो एक बजेदेखि चार बजेसम्म उनले ब्रह्मचारीहरूलाई व्याकरण पढाए। पाणिनिको सूत्रलाई रोचक कथासँग जोडेर उनले पढाए, जसले कक्षा हाँसोले भरियो। त्यसपछि एक कप तातो दूध पिएर उनी प्रेमानन्दसँग करिब दुई माइल पैदल हिँड्दै बेलूर बजारसम्म गए। त्यस बेला उनको स्वास्थ्यले यति हिँड्न दिँदैनथ्यो, तर त्यस दिन उनलाई कुनै पीडा भएन।
साँझ करिब पाँच बजे उनी मठ फर्किए। आँपको रूखमुनि गंगाको किनारमा बसेर उनले साथीसँग कुराकानी गरे र तमाखु पनि सेवन गरे। करिब डेढ घण्टापछि साँझ हुन थाल्यो। केही संन्यासी चिया पिइरहेका थिए, स्वामीजीले पनि एक कप चिया लिए।
सात बजे साँझको आरती सुरु भयो। स्वामीजीलाई मानौं थाहा थियो कि अब धेरै समय बाँकी छैन। उनले आफ्ना शिष्य ब्रजेन्द्रलाई साथ लिएर कोठामा गए र भने, मलाई दुईवटा जपमाला देऊ र बाहिर बसेर जप गर। मैले नबोलाएसम्म भित्र नआऊ।
करिब सात बजेर पैंतालीस मिनेटमा उनले ब्रजेन्द्रलाई बोलाए र भने, झ्याल खोल, धेरै गर्मी लागिरहेको छ। उनी भुइँमा बिछ्याइएको ओछ्यानमा सुत्न गए। उनको हातमा जपमाला थियो। ब्रजेन्द्र उनलाई पंखा लगाइरहेका थिए। केही बेरपछि उनले भने, अब हावा बन्द गर र मेरा खुट्टा अलि थिच।
रात करिब नौ बजे अचानक उनको शरीर अलि हल्लियो। दाहिने हात काँप्न थाल्यो, निधारमा पसिनाका थोपा देखा परे। उनी बालकजस्तै रोए। त्यसपछि एक गहिरो सास फेरे। उनको टाउको बिस्तारै हल्लिँदै तकियाबाट तल झर्यो। नाक र ओठको छेउमा रगतका साना थोपा देखिए, तर उनको अनुहारमा अद्भुत दिव्य तेज थियो।
४ जुलाई १९०२ को रात नौ बजेको केही समयपछि स्वामी विवेकानन्दले अन्तिम सास त्याग गरे। दिनभरि उनी सामान्य दिनझैँ कार्यरत थिए, त्यसैले कसैले पनि उनको स्वास्थ्यबारे कुनै आशंका गरेका थिएनन्।
भनिन्छ, स्वामी विवेकानन्द अक्सर भन्थे कि उनी चालीस वर्षभन्दा बढी बाँच्ने छैनन्। वास्तवमै उनले उनन्चालीस वर्षको उमेरमा शरीर त्याग गरे।
मृत्युभन्दा दुई दिनअघि उनले सिस्टर निवेदितालाई आफ्नो अगाडि बसालेर भोजन गराए र उनका खुट्टा धोए। यो देखेर निवेदिता अचम्मित भइन् र कारण सोधिन्। त्यस बेला विवेकानन्द मुस्कुराउँदै भने, के तिमीलाई सम्झना छैन, येशूले पनि आफ्ना शिष्यहरूसँग यस्तै गरेका थिए?
निवेदिताले अचम्म मान्दै भनिन्, त्यो त अन्तिम भोजको बेला भएको थियो। यसमा स्वामीजी हल्का मुस्कुराउँदै भने, “भोली केटी।”
दुई दिनपछि निवेदिताले स्वामीजीका शब्दभित्र लुकेको संकेत बुझिन्। यसरी सबैलाई अचम्ममा पार्दै बंगालका महान् मनीषीहरूमध्ये एक स्वामी विवेकानन्दले संसारबाट विदा लिए।