सुगत हाजरा

कोलकाता: करिश्मा शब्दको अर्थ व्यक्तित्वको अनौठो आकर्षक शक्ति, चुम्बकीय प्रभाव वा मन मोहने क्षमता हो। यो यस्तो विशेष गुण हो जसले स्वाभाविक रूपमा मानिसलाई कसैप्रति आकर्षित गर्छ। सामान्यतया यो वाक्पटुता, आत्मविश्वास र नेतृत्व गुणहरूको मिश्रण हुन्छ, जसले अरूलाई प्रभावित गर्न सक्षम बनाउँछ। राजनीतिमा करिश्मा एक शक्तिशाली अस्त्र हो, जसले मतदाताहरूको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ, राजनीतिक आन्दोलनलाई आकार दिन्छ र नेताप्रति दृढ मानसिक निष्ठा उत्पन्न गर्न सक्षम हुन्छ। समाजशास्त्री म्याक्स वेबरले यस शब्दलाई सामाजिक छलफलमा प्रयोग गरेका थिए। उनले यसलाई नेताको असाधारण व्यक्तिगत गुण, दृष्टिकोण र संवाद क्षमताका रूपमा व्याख्या गरेका थिए, जसको माध्यमबाट उनले आफ्ना अनुयायीहरूलाई आकर्षित र मोहित गर्न सक्छन्।
पश्चिम बंगाल विधान सभाको आगामी चर्चित निर्वाचनको सन्दर्भमा धेरैले मान्छन् कि राज्यको मुख्य विपक्षी दल भारतीय जनता पार्टीसँग यस्तो करिश्माई अनुहार छैन। त्यसैले ममता बनर्जीको नेतृत्वमा रहेको तृणमूल कांग्रेससँग प्रतिस्पर्धा गर्दा उक्त दल कठिनाइमा परेको छ। यस्तो दृष्टिकोणले राज्यको भारतीय जनता पार्टीको नेतृत्वलाई ममता बनर्जीको “करिश्मा”सँग तुलना गर्दै निष्कर्ष निकाल्छ कि उनको सामना गर्ने नेता त्यहाँ छैन, त्यसैले यस पटक पनि दलको हार निश्चित छ।
जो मानिसहरू करिश्माई विपक्षी नेताको अभावमा दुःख व्यक्त गर्छन्, उनीहरूले ममता बनर्जीको नेतृत्वको गुणस्तरलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्छन् भन्ने पनि हेर्नु आवश्यक छ। उनीहरूको विचारमा त्रुटिपूर्ण अवलोकन र राजनीतिक इतिहासको कमजोर प्रयोगको आधारमा निष्कर्ष निकाल्ने प्रयास देखिन्छ। सम्भवतः उनीहरूले पन्ध्र वर्षअघिको सन् २०११ को स्मृतिका आधारमा यस्तो निर्णय गरेका हुन्, जब ममता बनर्जीले वाम मोर्चा सरकारको ३४ वर्ष पुरानो अजेय दुर्गविरुद्ध विपक्षको सफल नेतृत्व गरेकी थिइन्। कवि थोमस ग्रेले भनेका थिए, जहाँ अज्ञान नै आनन्द हुन्छ, त्यहाँ ज्ञानी हुनु मूर्खता हो, र आज पश्चिम बंगाल मानौँ यही विचारलाई मानिरहेको देखिन्छ।
ममता बनर्जीको राजनीतिक नेतृत्वका सीमाहरू र पश्चिम बंगालको आर्थिक–सामाजिक अवस्थाको सही मूल्याङ्कन गर्न अनिच्छा आज बंगाली जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। एक करिश्माई नेताले जनतासँग गहिरो मानसिक र वैचारिक सम्बन्ध निर्माण गर्छ, जसका कारण अनुयायीहरूले आफूलाई देखिएको, सुनिएको र महत्त्वपूर्ण ठानेको अनुभव गर्छन्। यस्तो नेताले सामान्यतया भविष्यका लागि स्पष्ट, आकर्षक र कहिलेकाहीँ तीव्र दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ, जसले मानिसहरूमा आशा र उद्देश्यको भावना जगाउँछ, विशेष गरी सङ्कट वा अनिश्चितताको समयमा जब मानिसहरू निराश हुन्छन्। त्यतिबेला उनीहरूले नेताका शब्दहरूमा नयाँ बाटोको खोजी गर्छन्।
के पश्चिम बंगालकी मुख्यमन्त्री ममता बनर्जीले कहिल्यै राज्यवासीहरूलाई यस्तो आशा दिएकी छन्? उनका धेरैजसो वक्तव्य आपत्तिजनक, कतिपय अवस्थामा असंगत, दृष्टिकोणको अभावले भरिएका र मनगढन्ते कथाले भरिएका देखिन्छन्। उनका सार्वजनिक भाषणहरूमा यस्ता धेरै उदाहरण पाइन्छन्। यो निश्चित रूपमा करिश्माई नेताको विशेषता होइन।
ममता बनर्जीले निर्वाचन जित्नका लागि प्रयोग गरेका उपायहरू मुख्यतया तीनवटा हुन्- गरिब मतदातालाई पैसा दिएर मतदान गर्न प्रेरित गर्नु, मतदातामाथि शारीरिक दबाब वा डर देखाएर विशेष दलको पक्षमा मतदान गराउनु, र मतदाता सूचीमा अस्तित्व नभएका नाम थप्नु, जसलाई तृणमूलका मतपेटी भर्न प्रयोग गरिन्छ। यसमा करिश्माको कुनै भूमिका देखिँदैन। उनलाई हराउन यी तीन उपायसँग सामना गर्नुपर्छ।
आगामी विधान सभा निर्वाचनमा विशेष गहन संशोधनमार्फत यस्ता धेरै झूटा मतदाताहरू सूचीबाट हटाइने सम्भावना छ। गरिब मतदाताहरूलाई थाहा छ कि महिला, वृद्ध र विद्यार्थीका लागि सहयोग योजनाहरू भारतका धेरै राज्यहरूमा सञ्चालनमा छन्, यो केवल पश्चिम बंगालको विशेष योगदान होइन। राज्यमा गरिब मानिसहरूले पर्याप्त काम पाउँदैनन् र अन्य राज्यतिर जान बाध्य हुन्छन्, जहाँ बढी अवसर र बढी आम्दानी हुन्छ। उनीहरूले त्यहाँको सामाजिक सुरक्षा व्यवस्था पनि देख्छन् र विभिन्न माध्यममार्फत फैलाइएका असत्य प्रचारलाई बुझ्न थाल्छन्।
राज्यमा रोजगारी खोज्ने मानिसहरू सत्तारूढ दलद्वारा समर्थित जबर्जस्ती चन्दा असुलीको मागबाट कदापि खुसी हुँदैनन्। ममता बनर्जीका कथाले प्रभावित हुने सरल मतदाताहरू अब धेरै कम बाँकी छन्। सामान्य मतदाताहरूलाई विश्लेषकहरूजस्तो नेताको करिश्मामा खासै चासो हुँदैन। उनीहरू यस्तो न्यायपूर्ण प्रशासन चाहन्छन् जहाँ उनीहरूले धेरै झन्झट बिना आफ्नो जीवनयापन गर्न सकून् र आवश्यक सहयोग तथा मार्गदर्शन पनि पाउन सकून्।
हालै एक व्यापारिक सभामा ममताले सुझाव दिएकी थिइन् कि मानिसहरूले चिया बनाउन सक्छन्, केही बिस्कुट साथमा राख्न सक्छन्, आफ्ना श्रीमतीहरूलाई घुगनी बनाउन लगाएर रेल स्टेशन वा बस अड्डामा बेच्न सक्छन्, जसबाट राम्रो आम्दानी गर्न सकिन्छ। यही उनको प्रस्तावित आर्थिक नमुना हो। समस्या के हो भने यस्तो विचार यति प्रेरणादायी छैन कि मानिसहरू उत्साहित भएर मतदानको पङ्क्तिमा उभिन तयार होऊन्।
यी उदाहरणहरू हुँदाहुँदै पनि यदि कसैले ममता बनर्जीसँग करिश्माको ठूलो भण्डार छ र विपक्षी दलले त्यस्तो केही दिन सक्दैन भन्ने ठान्छ भने, त्यो सोचमा अवश्य पनि केही समस्या छ। यति मात्र होइन, राज्यकी मुख्यमन्त्रीलाई देशका अन्य भागहरू र त्यहाँको अर्थतन्त्रको वास्तविक अवस्थाबारे पनि पर्याप्त जानकारी छैन। उनले पश्चिम बंगाल छोडेर गएका आप्रवासी श्रमिकहरूलाई राज्यमा फर्किन आग्रह गर्दै राज्यको कोषबाट महिनामा पाँच हजार रुपैयाँ दिने वाचा गरेकी थिइन्। तर उनलाई सम्भवतः थाहा थिएन कि दिल्ली, नोएडा, गुरुग्राम र बेंगलुरुजस्ता स्थानहरूमा एक सामान्य घरेलु कामदारले पनि महिनामा कम्तीमा बीस हजार रुपैयाँ कमाउँछ। कुकुर घुमाउने जस्तो कामका लागि पनि महिनामा कम्तीमा तीन हजार रुपैयाँ पाइन्छ। धेरैजसो मानिसहरूले महिनामा कम्तीमा तीस हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्छन्। घरघरमा सामान पुर्‍याउने काम गर्नेहरूले दुईपाङ्ग्रे सवारीको इन्धन खर्च कटाएर पनि महिनामा पच्चीस हजार रुपैयाँभन्दा बढी कमाउँछन्। यस्ता मानिसहरू केवल पाँच हजार रुपैयाँको अनिश्चित सहयोगका लागि किन फर्किनेछन्, यो कुरा ममता बनर्जीले बुझिनन्।
केवल ममता बनर्जी मात्र होइन, उनका सहयोगीहरूलाई पनि देशका अन्य भागहरूको अर्थतन्त्रबारे पर्याप्त जानकारी छैन। राजनीतिका कारण पश्चिम बंगाल आज गरिबीको जालमा फसेको छ। यहाँ करिश्मा शब्द प्रायः ती कथित विद्वानहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ जो राजनीतिलाई बुझ्ने नाटक गर्छन् र त्यसबारे ज्ञान बाँड्छन्।
सन् २०११ मा जब ममता बनर्जी सत्तामा आएकी थिइन्, त्यतिबेला जनताले उनलाई वाम मोर्चा सरकारको विकल्पका रूपमा रोजेका थिए, जबकि तत्कालीन मुख्यमन्त्री बुद्धदेव भट्टाचार्य राज्यमा उद्योग ल्याउन प्रयासरत थिए। यसको विपरीत ममता बनर्जीलाई त्यस्तो नेतृका रूपमा पनि सम्झिन्छन् जसले टाटा नानो कारखानालाई राज्यबाट बाहिर जान बाध्य बनाइन्, जुन आज पनि ठूलो कलंक मानिन्छ।
जो मानिसहरू ममता बनर्जीमा करिश्मा देख्छन्, उनीहरूले विगत पन्ध्र वर्षका घटनाहरूलाई आत्मसमिक्षा गरेर आफैँ निर्णय गर्न सक्छन् कि त्यो कस्तो करिश्मा हो जसले सामान्य मतदाताहरूलाई आकर्षित गर्छ।