नयाँ दिल्ली: भारत र बंगलादेशको अवामी लिगबीचको सम्बन्ध केवल ऐतिहासिक मात्र नभई गहिरो भरोसामा आधारित रहेको छ। १९७१ को बंगलादेश मुक्त संग्रामको समयमा सुरु भएको यो सम्बन्ध पचास वर्षभन्दा बढी समयदेखि विभिन्न उतार-चढावका साथ कायम छ।
केवल डेढ वर्षअघि, जब अवामी लिग आफ्नो इतिहासकै कठिन चरणबाट गुज्रिरहेको थियो, भारतले पार्टीकी नेत्री शेख हसीनालाई शरण दिएको थियो। उनलाई भारतमा सुरक्षित ठाँउमा राखिएको थियो र उनी आज पनि उच्च सुरक्षा व्यवस्थासहित सम्मानित अतिथिका रूपमा भारतमा रहिरहेकी छिन्।
त्यसैगरी, ५ अगष्ट २०२४ देखि अहिलेसम्म अवामी लिगका हजारौं नेता र कार्यकर्ता, पूर्व सांसद, मन्त्री, समर्थक र राजनीतिक आयोजक—ले पनि भारतमा शरण पाएका छन्।
यस क्रममा भारतले बारम्बार औपचारिक रूपमा भनेको थियो कि उनी बंगलादेशमा ‘समावेशी’ र ‘सहभागी’ चुनाव चाहन्छ, जसको स्पष्ट अर्थ थियो कि अवामी लिगलाई पनि चुनाव लड्न पाउने अवसर मिलोस्। तर त्यस्तो भएन। अवामी लिगमाथि प्रतिबन्ध लगाइएपछि बंगलादेश निर्वाचन आयोगले पार्टीलाई चुनाव लड्न अनुमति दिएन। नतिजा, १२ फेब्रुअरीमा हुने चुनाव अब अवामी लिगबिना नै हुँदैछ।
दिल्लीमा धेरै जानकारका अनुसार, भारतले बंगलादेशमा सँधै एउटै राजनीतिक पार्टीको समर्थन गर्ने अपेक्षा गर्नु यथार्थपरक छैन। भारतका पूर्व कूटनीतिज्ञ सौमेन रोयले बीबीसीसँग भने, “अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा स्थायी मित्र जस्तो केही हुँदैन र स्थायी दुश्मन पनि हुँदैन। अवामी लिग साथी थियो, काम भयो, तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा राष्ट्रिय स्वार्थ हो। भारत सधैं आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थलाई प्राथमिकता दिनेछ।”
अवामी लिगका समर्थक पनि सामान्य जनता हुन्। तर, “हामी केवल अवामी लिगसँग मात्र सम्बन्ध राख्नेछौं र अरूसँग होइन” भन्ने कुरा वास्तविक र ठीक छैन। भारतीय सरकारले त्यस्तो कहिल्यै गर्दैन।
स्मृति पटनायक, इन्स्टिच्युट फर डिफेन्स स्टडिज एन्ड एनालिसिस (आईडीएसए) की वरिष्ठ फेलोले भनेकी छिन् कि भारत अवामी लिगको पुनरुत्थानका लागि सक्रिय रूपमा अघि बढ्ने सम्भावना कम छ। भारत बंगलादेशका सुरक्षात्मक, आर्थिक र व्यापारिक हितलाई ध्यानमा राखेर कहिल्यै आफूलाई केवल एउटै पार्टीमा सीमित राख्न चाहँदैन।
शेख हसीनालाई बंगलादेशमा फर्काउन भारतले कहिल्यै अनुमति दिने सम्भावना छैन। लन्डनस्थित भू-राजनीतिक विश्लेषक प्रियजित देबसरकारका अनुसार भारत सधैं धर्म वा जातिको भन्दा माथि उठेर धर्मनिरपेक्षता, लोकतन्त्र, बहुलवाद र साझा बंगलादेशी सांस्कृतिक पहिचानको रक्षा गर्न चाहन्छ।
भारतमा रहेका अवामी लिगका नेताहरू विश्वास गर्छन् कि भारत र अवामी लिगबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध सजिलै टुट्दैन। अभिनेत्रीबाट नेता बनेकी रोकेया प्राचीले भनेकी छिन्, “भारत केवल अवामी लिगको मित्र होइन, भारत बंगलादेशको मित्र हो। बंगलादेशमा समावेशी लोकतन्त्र अवामी लिगबिना सम्भव छैन।”
प्राचीन भरोसा, निर्भरता, स्नेह र भावनात्मक सम्बन्ध, १२ फेब्रुअरीको चुनावले पनि हटाउन सक्दैन। अवामी लिगलाई चुनावबाट बाहिर राख्नु र समावेशी लोकतन्त्र कमजोर बनाउनुले छिमेकी देशका लागि अस्थिरता र चिन्ता सिर्जना गर्छ।
१९७५ मा शेख मुजीबुर रहमानको हत्या पछि शेख हसीना भारतमा शरण लिएकी थिइन्। त्यसबेला उनी दिल्लीको पण्डारा रोडस्थित सरकारी फ्ल्याटमा बसिन्। आज उनी फेरि भारतमा अतिथि छिन् तर पूर्ण रूपमा भिन्न परिस्थितिमा।
अघिल्लो पटक, अवामी लिगलाई सत्ता फिर्ता आउन २१ वर्ष लागेको थियो। यसपटक उनी फर्किनेछिन् कि होइन, र कति समयमा फर्किनेछिन्, पूरै अवामी लिगमा निर्भर रहनेछ।