सुन्दरबन: सुन्दरवनका माछा मार्नेहरू अत्यन्त असहाय अवस्थामा छन्। उनीहरूको जीवन र जीविका सधैं गहिरो अनिश्चितताबीच टिकेको छ। एकातिर नुनिलो पानीका मगरमच्छ र अर्कोतिर जमिनका बाघ, यी दुईबीच संघर्ष गर्दै पेट पाल्नेहरूलाई लामो समयदेखि उचित सरकारी सहायता वा क्षतिपूर्ति नपाउने गुनासो रहँदै आएको छ।
‘निषेधित क्षेत्र’ र परमिटको समस्या माछा मार्नेहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो बाधा बनेको छ। कोर एरिया वा संरक्षित वन क्षेत्रमा धेरैजसो माछा मार्नेहरू बढी माछा वा केकडा पाउने आशामा प्रवेश गर्छन्। यदि त्यहाँ कुनै दुर्घटना भएमा वन विभागका नियमअनुसार उनीहरूले क्षतिपूर्ति पाउँदैनन्। हाल अदालतको निर्णयअनुसार कोर र बफर क्षेत्रको सीमाबारे स्पष्ट प्रतिबन्ध नदेखिए पनि वैध बीएलसी (बोट लाइसेन्स सर्टिफिकेट) नभएकाहरूका परिवार धेरै अवस्थामा सरकारी सहयोगबाट वञ्चित भइरहेका छन्।
सुन्दरबनमा माछा मार्न बोट लाइसेन्स सर्टिफिकेट (बीएलसी) अनिवार्य छ। अहिले यस्ता लाइसेन्सको संख्या सीमित छ र नयाँ लाइसेन्स दिन प्रायः बन्द गरिएको छ। यो प्रक्रिया वन विभाग तथा दक्षिण २४ परगना जिल्ला परिषद्को नियन्त्रणमा छ। त्यसैले धेरै माछा मार्नेहरू महँगो भाडामा अरूको लाइसेन्स लिएर माछा मार्न जान बाध्य छन्। यस्तो अवस्थामा दुर्घटना भए कानुनी जटिलताका कारण क्षतिपूर्ति रोक्किन सक्छ।
पश्चिम बंगाल सरकारको मत्स्य विभागले दुर्घटनामा मृत्यु भएका माछा मार्नेका परिवारका लागि ‘मछुआरा बन्धु’ जस्ता आर्थिक सहयोग योजनाहरू सञ्चालन गरेको भए पनि, ती सुविधा पाउन धेरै कागजात र लामो कानुनी प्रक्रियाबाट गुज्रिनुपर्छ। सचेतनाको अभाव वा बिचौलियाको प्रभावका कारण गरिब परिवारहरू प्रायः यी सुविधाबाट वञ्चित हुन्छन्।
हाल प्रभावितको संख्या दुई सयभन्दा बढी रहेको बताइन्छ। प्रत्येक वर्ष धेरैले ज्यान गुमाउँछन् वा स्थायी रूपमा अशक्त बन्छन्, जसको यथार्थ तथ्यांक धेरै पटक अभिलेखमा आउँदैन। परिवारका एक मात्र कमाउने सदस्य गुमाएपछि धेरै परिवार ऋणको बोझमा डुब्छन्। बाघको आक्रमणबाट जोगिन धेरैजसो गाउँ छोडेर अन्य राज्यमा मजदुरी गर्न गइरहेका छन्। नदी किनार क्षेत्रहरूमा वैकल्पिक रोजगारीको अभाव पनि ठूलो समस्या बनेको छ।
सुन्दरबनका बासिन्दाहरूको लडाइँ केवल बाघसँग मात्र होइन, जलवायु परिवर्तन र प्रशासनिक जटिलतासँग पनि हो। वन विभागका अनुसार अवैध रूपमा जंगल प्रवेश रोक्न नसकेसम्म समस्याको स्थायी समाधान सम्भव छैन। तर माछा मार्नेहरूको भनाइ छ ‘पेटको बाध्यताका कारण जोखिम नलिई उनीहरूसँग अर्को विकल्प छैन। कुलतली, गोसाबा र पाथर प्रतिमाका हालैका घटनाहरू यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन्।