नयाँ दिल्ली: वर्ष २०२६–२७ को केन्द्रीय बजेटले भारतको प्रविधिगत भविष्यका लागि एक महत्वपूर्ण मोड ल्याएको छ। यस बजेटमा इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिशन २.० को घोषणा गरिएको छ। यो नयाँ चरणले देशभित्र सेमिकन्डक्टर क्षमताको थप गहिरो विकास गरिने स्पष्ट नीति संकेत गर्दछ। आधुनिक डिजिटल र औद्योगिक प्रणालीहरूको आधार नै चिप्स भएकाले यही वास्तविकतालाई ध्यानमा राखेर यो पहल अघि बढाइएको हो।
इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिशन २.० ले देशमै सेमिकन्डक्टर उपकरण र सामग्री उत्पादन, पूर्ण रूपमा भारतीय डिजाइन विकास तथा स्वदेशी र अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति श्रृंखलालाई मजबुत बनाउने कुरामा जोड दिनेछ। आर्थिक वर्ष २०२६–२७ का लागि यस मिशनमा १,००० करोड रुपैयाँको व्यवस्था गरिएको छ। उद्योग-प्रेरित अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्रहरूको स्थापना मार्फत प्रविधि विकाससँगै दक्ष जनशक्ति तयार पार्न विशेष जोड दिइएको छ।
आधुनिक अर्थतन्त्रमा सेमिकन्डक्टरको भूमिका:
सेमिकन्डक्टर आधुनिक इलेक्ट्रोनिक प्रणालीहरूको आधारशिला हुन्। कम्प्युटर, मोबाइल, दूरसञ्चार, अटोमोबाइल, रक्षा प्रणाली र कृत्रिम बुद्धिमत्ता—सबै यही प्रविधिमा निर्भर छन्।
इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिशन १.० मार्फत भारतले पहिले नै डिजाइन, उत्पादन, असेम्बली र परीक्षण क्षमताको विस्तार गरिसकेको छ। यो प्रगति ‘आत्मनिर्भर भारत’ अवधारणासँग मेल खान्छ। अहिले भारत नीति निर्माणको चरण पार गर्दै उत्पादनको चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ।
इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिशन २.० ले अन्तर्राष्ट्रिय सेमिकन्डक्टर पारिस्थितिकी तन्त्रमा भारतलाई अझै विश्वसनीय साझेदारका रूपमा मजबुत बनाउनेछ।
भारतको सेमिकन्डक्टर क्षेत्रमा प्रगति:
भारत तीव्र रूपमा सेमिकन्डक्टर उत्पादन केन्द्रका रूपमा उदीयमान छ। ठूला लगानी, बढ्दो उत्पादन क्षमता र ‘सेमिकन इन्डिया २०२५’ जस्ता पहलहरूले यस विश्वासलाई अझ बलियो बनाएका छन्।
भारतको चिप बजारको आकार:
२०२३: करिब ३८ अर्ब डलर (झण्डै ३.१५ लाख करोड रुपैयाँ)
२०२४–२५: ४५ देखि ५० अर्ब डलर (झण्डै ३.७५ देखि ४.१५ लाख करोड रुपैयाँ)
२०३० सम्म: १०० अर्ब डलर (झण्डै ८.३ लाख करोड रुपैयाँ) पुग्ने सम्भावना
यो वृद्धि ‘मेक इन इन्डिया’ र ‘मेक फर द वर्ल्ड’ सोचसँग जोडिएको छ। भारत अब केवल उपभोक्ता होइन, विश्वव्यापी आपूर्तिकर्ता बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ।
इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिशन १.० को सफलता:
डिसेम्बर २०२१ मा केन्द्रीय मन्त्रिपरिषद्ले यो मिशन स्वीकृत गरेको थियो, जसअन्तर्गत ७६,००० करोड रुपैयाँको प्रोत्साहन-आधारित संरचना तयार गरियो।
डिसेम्बर २०२५ सम्म: ६ राज्यमा १० परियोजना स्वीकृत कुल लगानी करिब १.६० लाख करोड रुपैयाँ, सिलिकन फ्याब, उन्नत प्याकेजिङ केन्द्र र परीक्षण सुविधाहरू समावेश, २०२९ सम्म भारतले आफ्ना ७०–७५% घरेलु चिप आवश्यकता आफैं पूरा गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आगामी लक्ष्य:
३ न्यानोमिटर र २ न्यानोमिटर प्रविधि विकास
२०३५ सम्म भारतलाई विश्वका शीर्ष सेमिकन्डक्टर देशहरूमा समावेश गर्ने लक्ष्य,
आर्थिक वर्ष २०२६–२७ मा संशोधित सेमिकन्डक्टर र डिस्प्ले उत्पादन कार्यक्रमका लागि कुल ८,००० करोड रुपैयाँको आवंटन।
प्रस्तावित परिणाम:
एउटा सेमिकन्डक्टर फ्याबमा ४,००० करोड रुपैयाँ लगानी, करिब १,५०० रोजगारी।
९ उत्पादन इकाइमा ११,००० करोड रुपैयाँ लगानी, करिब ३,००० रोजगारी।
३० डिजाइन कम्पनीलाई सहयोग।
१० नयाँ सेमिकन्डक्टर डिजाइन विकास।
२०० इन्जिनियरका लागि रोजगारी अवसर।
यो मिशन किन महत्वपूर्ण छ:
सेमिकन्डक्टर आधुनिक अर्थतन्त्रका मुख्य चालक हुन्। विद्युत् व्यवस्था, वित्तीय बजार, अस्पताल, यातायात र अन्तरिक्ष प्रविधि सबै यसैमा निर्भर छन्। कोरोना महामारीका बेला चिप अभावले १६९ भन्दा बढी उद्योग प्रभावित भएका थिए, जसका कारण उत्पादन घट्यो र लागत बढ्यो।
हाल विश्वव्यापी सेमिकन्डक्टर उत्पादन ताइवान, दक्षिण कोरिया, जापान, चीन र अमेरिकामा निर्भर छ। ताइवान एक्लैले विश्वको ६०% चिप उत्पादन गर्छ, जबकि उन्नत चिपमा यसको हिस्सा करिब ९०% छ, यो निर्भरता जोखिमपूर्ण छ। त्यसैले भारत आफ्नै बलियो घरेलु उत्पादन क्षमता विकास गरिरहेको छ।
भारतीय माइक्रोप्रोसेसर:
सी-ड्याकद्वारा विकसित ‘ध्रुव६४’ नामक ६४-बिट माइक्रोप्रोसेसर ५जी, अटोमोबाइल, औद्योगिक प्रणाली र इन्टरनेट अफ थिङ्सका लागि प्रयोगयोग्य छ। साथै शक्ति, अजीत, विक्रम र तेजसजस्ता स्वदेशी प्रोसेसरहरू पनि विकास गरिएका छन्, जुन ‘डिजिटल इन्डिया आरआईएससी-भी’ कार्यक्रमअन्तर्गत पर्दछन्।
दक्ष मानव संसाधन विकास:
देशभर तालिम कार्यक्रम सञ्चालनमा छन्।
३९७ विश्वविद्यालयमा डिजाइन टुल्स आपूर्ति।
४६ विश्वविद्यालयमा ५६ चिप निर्माण।
कालीकटस्थित एनआईइएलआईटीमा १ लाख इन्जिनियर तालिम दिने लक्ष्य।
अहिलेसम्म ६२,००० इन्जिनियर प्रशिक्षित।
ल्याम रिसर्चसँग साझेदारीमा ६०,००० विशेषज्ञ तयार गर्ने योजना।
इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिशन २.० ले भारतलाई केवल उत्पादक मात्र होइन, प्रविधि नवप्रवर्तनकर्ताका रूपमा स्थापित गर्नेछ। २०२६–२७ को बजेटले यस दिशामा ठूलो गति दिएको छ। आगामी दशकमा भारत विश्वका शीर्ष सेमिकन्डक्टर राष्ट्रहरूमा आफ्नो बलियो स्थान बनाउने दिशामा अघि बढिरहेको छ।