बेबी चक्रवर्ती

सभ्यताको आदियुगमा, सिन्धु सभ्यताको धूलो–माटोमै एक दीर्घ सांस्कृतिक परम्पराको जग बसालिएको थियो। यही परम्परासँग भारतको लोककला जोडिएको छ—मानव श्रम र प्रकृतिको सहअस्तित्वको कथा। क्षेत्रीय घाँस, जलभूमि र मानिसको सौन्दर्यबोधी चेतना, यी तीनको संगमबाट जन्मिएको एक अनुपम कला हो मादुर। प्रारम्भिक कालमा यो कला सायद नीरव थियो, घरायसी प्रयोगमै सीमित। तर समयसँगै, विशेषतः उन्नाइसौँ शताब्दीको नवजागरणको उज्यालोमा, मादुर केवल उपयोगी वस्तु मात्र रहेन, यो एक कलाचिन्ह, एक सांस्कृतिक पहिचान बन्यो।
एक तृण, केही दक्ष हात र अनगिन्ती जीवनका उतार–चढाव—यिनैबाट मादुर वरिपरि जीवन र जीविकाको एक विस्तृत संसार बनेको थियो। ग्रामीण बंगालमा शिक्षा, बैठक, आतिथ्य र विश्राम, सबैको नीरव साक्षी थियो मादुर। माटोका घरको ढोकामा वा आँगनमा बिछ्याइएको मादुरमा बसेर सम्बन्ध, कथा र सम्झनाहरू बुन्ने गरिन्थ्यो। बालकको पहिलो पाठदेखि वृद्धको विश्रामसम्म, सबैतिर मादुरको अविछिन्न उपस्थिति थियो।
मादुर मुख्यतः तीन प्रकारका हुन्छन्। पहिलो ‘मसलन्द’, शिल्पिक उत्कृष्टताको मापदण्डमा आज पनि अग्रणी। दोस्रो, दैनिक प्रयोगको साधारण मादुर; र तेस्रो, आधुनिक करघामा बुनेको मादुर। विशेषगरी ‘मसलन्द’ आफ्नो सूक्ष्म बुनाइ, सौन्दर्यपूर्ण डिजाइन र दीर्घायुका लागि एक समय अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता समेत पाएको थियो। यस शिल्पमा मानिसको परिश्रमी जीवन, क्षेत्रीय सीप, परम्परा र संस्कृतिको आत्मपहिचान झल्किन्थ्यो। मानिन्छ कि ‘मादुर’ शब्दको उत्पत्ति संस्कृत ‘मन्दुरा’बाट भएको हो—जसको मूल तत्त्व एक विशेष तृण हो, आज जसलाई मादुर काठी भनिन्छ। पश्चिम बंगालका सबङ, रामनगर, एगरा, उदयनारायणपुर आदि क्षेत्रमा यो कला कहिल्यै जीवनबाट अलग थिएन। धेरै परिवारहरूले पुस्तौँ–पुस्ता यही शिल्पलाई आजीविकाका रूपमा अपनाए।
आज ग्रामीण बंगालमा माटोका वा कच्चा घरको संख्या घटे पनि, अझै धेरै घरमा अतिथि सत्कारको अङ्गका रूपमा मादुरको प्रयोग देखिन्छ। सहर होस् वा गाउँ, ढोकामा वा बरन्डामा मादुर बिछ्याएर बसेर गफ गर्ने दृश्य पूर्णतः हराएको छैन। तर यथार्थ के हो भने, यो परम्परा बिस्तारै लोपतर्फ बढ्दैछ।
एक मादुर कारीगरले दिनमा पाँच–छ घण्टा लगाएर निपुण हातले बुनेको शिल्पको आज उचित मूल्य पाइँदैन। एकातिर कच्चा पदार्थको मूल्य बढेको छ, अर्कोतिर मादुरको माग घटेको छ। हाम्रो जीवनशैली फेरिएको छ, रुचि बद्लिएको छ। आधुनिक कार्पेट र क्षणिक फेसनका आकर्षक सामग्रीले बजार ओगटेका छन्। यस दबाबमा धेरै मादुर कारीगर गम्भीर संकटमा परेका छन्।
कहिल्यै काठी किनेर, श्रम लगाएर, मादुर बुनी सम्मानजनक जीवन बिताउने मानिसहरू आज आफ्नै बुनेको कलाकृति लिएर आँखा रसाउँदै घर फर्किन बाध्य छन्। सानो आम्दानीको आशामा उनीहरू हाट जान्छन्, तर ग्राहक नपाएर निराश फर्कन्छन्। यो निराशा केवल व्यक्तिगत होइन, यो पुस्तौँका सपनाहरू भत्किएको करुण चित्कार हो। फलतः दिशाहीन बनेर यस शिल्पसँग जोडिएका धेरै कारीगर र उनका उत्तराधिकारीहरू यसबाट मुख फर्काउन विवश छन्।
सर्वग्रासी मन्दीको बजारमा यो परम्परागत हस्तशिल्प आज फिका बन्दै गएको छ। पेटको आगोले कलाकारहरूको कला, आत्मा हराउँदैछ। बिहानीको उज्यालोसँगै कालो सुनका माझीझैँ जसरी कहिल्यै कानु पाटको सुभाष हाट जाने मादुर कारीगर देखिन्थे, उनीहरू अब देखिँदैनन्। जीवनका बाध्यताले उनीहरू अर्को बाटो रोज्दैछन्, र पछाडि छोड्दैछन् शताब्दीऔँ पुरानो एक कला।
जसले अहिलेसम्म हाम्रो संस्कृतिलाई धानेर पोषित गर्‍यो, त्यो मादुर आज लोपको संघारमा छ। हाम्रो हृदय–मन्दिरमा बाँचेको यो हस्तशिल्प सायद आउने पुस्तालाई कुनै दिन लोककथाजस्तै लाग्नेछ। तर सम्झनाका तहहरूमा, माटोको गन्धमा र मानिसको हातको स्पर्शमा—मादुर बाँकी रहनेछ; हराउँदै गएको विरासतको नीरव साक्षी र प्रतीक बनेर।