बेबी चक्रवर्ती

मन नै महाजगत हो। अमेरिकाका मनोवैज्ञानिक एक विद्वानका अनुसार, “मनको गहिरो र रहस्यमय तहमा शक्ति, दृढता र साहसको यस्तो स्रोत लुकेको हुन्छ जसको हामी कल्पना पनि गर्न सक्दैनौँ। प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो मनको त्यही गहिराइ अनुसार जिम्मेवारी काँधमा उठाउँछ र त्यसअनुसार नै उसले सहयोग पनि पाउँछ। हाम्रो भित्र सौभाग्यवश अपार सम्पत्ति रहेको छ, तर यदि हामी त्यसलाई खोजेर सही ढङ्गले उपयोग गर्न सक्यौँ भने मात्र त्यसको वास्तविक अर्थ हुन्छ।” यो सम्पत्ति वास्तवमा मानसिक शक्ति हो। जहाँ मानव मनको गहिराइ सीमित जस्तो देखिन्छ, त्यहीँ साधना नै अनुभूति र बोधको एकमात्र मार्ग बन्छ। तिमीभित्र नै त्यस जगतको अनन्त शक्ति लुकेको छ।
यदि हामी जीवन र अस्तित्वको अर्थ खोज्ने प्रयास गर्छौँ भने केवल आकाशका ग्रह–नक्षत्र, राशिपुञ्ज र विश्व–ब्रह्माण्डलाई जान्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। यो तब मात्र सम्भव हुन्छ जब हामी मनको व्यवहार, त्यसले काम गर्ने नियम, यसको मूल प्रकृति र क्रियाकलापका बारेमा पनि सजग हुन्छौँ। भनिन्छ, बिन्दुमै सिन्धु हुन्छ। यदि हामी विशाल अन्तरिक्ष र नक्षत्रमण्डलको प्रकृतिलाई बुझ्ने प्रयास गर्छौँ भने देखिन्छ कि मानिस गहिरो समुद्रबीचको एउटा पानीको थोपा जस्तो मात्र हो। टाढाबाट हेर्दा मानिस धुलोको कण जस्तो देखिन्छ। तर विज्ञानले देखाएको छ कि यस एक–एक बिन्दुभित्र पनि असंख्य महासागरहरू लुकेका हुन्छन्। मानव शरीरको बनावट, संरचना, विभिन्न अङ्गहरूको कार्य र प्रत्येक कोशिकाको जटिल क्रियाकलाप यसका प्रमाण हुन्। एक महान भारतीय सन्यासीका अनुसार साधनाको मुख्य उद्देश्य नै भयमुक्त हुनु हो। प्राचीन उपनिषद ग्रन्थहरूमा बारम्बार भनिएको छ कि ब्रह्मलाई जान्नु नै मोक्ष प्राप्त गर्ने मार्ग हो।
ब्रह्मलाई जान्नुको अर्थ ब्रह्मज्ञान प्राप्त गर्नु हो। एक प्राचीन उपनिषदमा एक ऋषिले आफ्नी पत्नीको प्रश्नको उत्तर दिँदै भनेका छन्, “आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति”, अर्थात् यस संसारमा जे–जति हामीलाई प्रिय लाग्छ, त्यो आत्माका कारण नै प्रिय हुन्छ। त्यस आत्माको दर्शन गर्नुपर्छ, त्यसबारे श्रवण गर्नुपर्छ, त्यसमा मनन गर्नुपर्छ र ध्यान गर्नुपर्छ। श्रवण, मनन र निदिध्यासन (ध्यान) को माध्यमबाट नै आत्मा अथवा ब्रह्मको ज्ञान प्राप्त गर्न सकिन्छ। जसले ब्रह्मलाई जान्दछ, ऊ स्वयं ब्रह्म नै बन्छ- “ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति।”
उपनिषदमा भनिएको छ—
“हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्।
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥”
अर्थ: सत्यको मुख एउटा उज्यालो सुनौलो पात्रले ढाकिएको छ। हे सूर्य, जो जीवन र जगतका धारक हौ, कृपया त्यो आवरण हटाइदेऊ ताकि सत्यको खोजी गर्ने म सत्यको दर्शन गर्न सकूँ।
व्याख्या: यहाँ सूर्यलाई व्यक्तित्वका रूपमा कल्पना गरिएको छ। सूर्य सबै वस्तुको धारक हो र जीवन तथा सम्पूर्ण पदार्थको स्रोत हो। ऊ आफैँ प्रकाशमान छ र उसको प्रकाशले नै अन्य सबै वस्तु उज्यालिन्छन्। उसको तेजले हाम्रो आँखालाई चकित पार्छ। उपनिषदका अनुसार सूर्यको पछाडि सत्य छ र त्यही सत्य नै ब्रह्म हो। हामी सबै त्यही सत्यको खोजीमा छौँ, तर त्यसलाई देख्न सक्दैनौँ, किनकि सूर्यको प्रकाशले हाम्रो दृष्टि चकित बनाइदिन्छ। सूर्य मानौँ एउटा सुनौलो पात्रजस्तै हो जसले सत्यलाई ढाकेर राखेको छ। त्यसैले हामी प्रार्थना गर्छौँ कि उसले त्यो आवरण हटाइदियोस् ताकि हामी ब्रह्मको साक्षात्कार गर्न सकौँ, अर्थात् सत्यलाई अनुभूति गर्न सकौँ।
इन्द्रियहरूले ग्रहण गर्ने सबै वस्तुहरू यस्तै कुनै सुनौलो पात्रले ढाकिएका जस्ता हुन्छन्। त्यसैले हामी तिनतर्फ आकर्षित हुन्छौँ। तर यी वस्तुहरू वास्तविक सत्य होइनन्, यद्यपि हामीलाई सत्यजस्तै देखिन्छन्। वास्तविक सत्यलाई देख्न ज्ञानको प्रकाश आवश्यक हुन्छ। सत्य र असत्यबीच भिन्नता छुट्याउन विवेकज्ञान अर्थात् सही निर्णय गर्ने क्षमता आवश्यक पर्छ। यो दृश्य संसार स्थायी सत्य होइन, किनकि यो निरन्तर परिवर्तनशील छ।
जब कुनै व्यक्तिले सबै प्राणीहरूमा एउटै आत्मा रहेको देख्छ र बुझ्छ कि त्यही आत्मा नै सबै बनेको छ, तब उसका लागि न मोह रहन्छ न शोक। सबैसँग एकत्वको अनुभूति नै आत्मज्ञानको साँचो परीक्षा हो। म सर्वत्र र सबै प्राणीहरूमा उपस्थित छु, त्यहाँ ‘एक’ बाहेक ‘दुई’ को अस्तित्व छैन। त्यही ‘एक’ नै मेरो वास्तविक स्वरूप हो। यही एकत्वको अनुभूति गर्नु नै जीवनको परम लक्ष्य हो।
व्यावहारिक जीवनमा देखिने विविधता नाम र रूपका भिन्नताका कारण हो। यी नाम र रूप हाम्रो मनको कल्पना मात्र हुन्। यसले मेरो वास्तविक स्वरूपमा कुनै परिवर्तन ल्याउँदैन। म त त्यही अपरिवर्तनीय एक सत्ता हुँ। जब हामी यस एकत्वको अनुभूति गर्न सक्षम हुन्छौँ, तब हाम्रो भित्र न आसक्ति रहन्छ, न घृणा र न दुःख। द्वैतको भावना अज्ञानबाट उत्पन्न हुन्छ। आत्मज्ञान प्राप्त भएपछि, अर्थात् अद्वैतको अनुभूतिले, यो अज्ञान पूर्ण रूपमा नष्ट हुन्छ।