सुन्दरवन: सुन्दरवनमा मानव–बाघ द्वन्द्व कम गर्ने उद्देश्यले वाइल्डलाइफ ट्रस्ट अफ इन्डिया (डब्ल्यूटीआई) ले पश्चिम बंगालको दक्षिण २४ परगना वन विभागअन्तर्गत रायदीघी रेञ्जको कुलतलीस्थित ९ नम्बर अजमलमारी कम्पार्टमेन्टमा एनिमल इन्ट्रुजन डिटेक्सन एन्ड रिपेलेंट सिस्टम जडान गरेको छ। यस पहलको उद्देश्य मानव र वन्यजन्तुबीच बढ्दो द्वन्द्वको चुनौती समाधान गर्नु हो।
पछिल्ला केही वर्षहरूमा कुलतली ब्लकका धेरै गाउँहरू जंगलसँग जोडिएका र बाघको आवास क्षेत्रसँग सिमाना साझा गर्ने भएकाले विशेषगरी जाडोयाममा बाघ गाउँमा प्रवेश गर्ने घटना बढ्दै आएको छ। देउलबाडी, गौरचक, भाषा, मध्य पूर्व गुरगुरिया लगायतका क्षेत्रमा मानव–बाघ द्वन्द्वका घटना देखिँदै आएका छन्।
मानव–बाघ द्वन्द्व रोकथाम तथा व्यवस्थापन सुदृढ बनाउन डब्ल्यूटीआई र दक्षिण २४ परगना वन विभागले संयुक्त रूपमा रायदीघी रेञ्जअन्तर्गत हेरोभंगा–०९ वन कम्पार्टमेन्टका चयनित संवेदनशील क्षेत्रमा क्यामेरा ट्र्यापसँगै एनिमल इन्ट्रुजन डिटेक्सन एन्ड रिपेलेंट सिस्टम जडान गरेका छन्।
यो प्रणाली गैर–घातक तथा प्रविधिमा आधारित व्यवस्था हो, जसको प्रयोग विश्वभर मानव बस्तीमा वन्यजन्तुको घुसपैठ रोक्न गरिन्छ। यसको उद्देश्य अग्रिम चेतावनी प्रणालीलाई मजबुत बनाउँदै कुनै जनावर गाउँमा प्रवेश गर्नु अघि नै वन विभागलाई सचेत गराई आवश्यक कदम चाल्न सहयोग गर्नु हो।
प्रत्येक उपकरणले आफ्नो केन्द्रबिन्दुबाट १८० डिग्री कोणमा न्यूनतम २५ देखि ३० मिटर क्षेत्रसम्म कभर गर्न सक्छ। प्रत्येक युनिट सौर्य प्यानलमार्फत सञ्चालन हुने भएकाले यो नवीकरणीय ऊर्जामा आधारित छ।
यो पाइलट परियोजना हाल सीमित दायरामा र निश्चित अवधिका लागि सञ्चालन गरिएको छ, जसबाट प्राविधिक क्षमता, सञ्चालन विश्वसनीयता, पहिचानको शुद्धता तथा बाघको घुसपैठ घटाउन यसको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गर्न सकिनेछ।
डब्ल्यूटीआईको सुन्दरवन टाइगर प्रोजेक्टका फिल्ड अफिसर सम्राट पालका अनुसार अहिलेसम्म चारवटा एनिमल इन्ट्रुजन डिटेक्सन एन्ड रिपेलेंट सिस्टम जडान गरिसकिएको छ। यी उपकरणहरूले उन्नत मोसन–सेन्सिङ प्रविधि प्रयोग गरी जनावरको गतिविधि पहिचान गर्न सक्षम छन्।
यस पहलबाट ती क्षेत्रमा वन्यजन्तुको आवागमन निगरानी गर्न सकिनेछ र सबैभन्दा जोखिमयुक्त प्रवेश मार्गहरूको पहिचान सम्भव हुनेछ, जसले प्रभावकारी व्यवस्थापन तथा न्यूनीकरण रणनीति अपनाउन सहयोग पुर्‍याउनेछ।
डब्ल्यूटीआईका वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण विभाग प्रमुख डा. अभिषेक घोषालका अनुसार गत वर्ष उत्तर प्रदेशका पिलीभीत र कतरनियाघाटमा यो प्रणाली प्रारम्भ गरिएको थियो र उक्त परियोजना अझै सञ्चालनमा छ। सुन्दरवनमा भने पहिलो पटक यो लागू गरिएको हो। यसबाट बाघको गाउँ प्रवेश रोक्न यो प्रणाली कति प्रभावकारी हुन्छ र खोलानाला वा जंगल क्षेत्रबाट बाघको प्रवेश घटाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने मूल्याङ्कन गर्न सहयोग पुग्नेछ।
दीर्घकालमा मानव–बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरण नीति तथा बजेट योजनामा यस्ता उपकरण समावेश गरिएमा क्षेत्रमा दिगो, किफायती तथा गैर–घातक उपायमार्फत द्वन्द्व न्यूनीकरण सम्भव हुने अपेक्षा गरिएको छ।
पर्यावरणप्रेमी उदयलक पाब्लो प्रताप, प्रामाणिक शेख शमसुद्दीन, प्रवीर मिश्र र विप्लव तियाडीका अनुसार गत वर्ष ३८ पटक बाघ आवासीय क्षेत्रमा प्रवेश गरेको घटना दर्ता भएको थियो, जसमा अहिले क्रमशः कमी देखिन थालेको छ।