बेबी चक्रवर्ती

रसेल सन् १७९८ देखि १८०५ सम्म हैदराबाद र बरारका निजामको दरबारमा ब्रिटिश निवासी जेम्स अकिलिस किर्कप्याट्रिकका निजी सचिव तथा सहयोगीका रूपमा कार्यरत थिए। उनको कार्यजीवनबारे सन् २००२ मा प्रकाशित ब्रिटिश भारतको इतिहाससम्बन्धी एक ग्रन्थमा उनलाई प्रतिभाशाली तर कमजोर कूटनीतिज्ञका रूपमा चित्रण गरिएको छ।
रसेलले किर्कप्याट्रिककी विधवा, हैदराबादकी सम्भ्रान्त महिला खैर-उन-निसालाई आकर्षित गरेका थिए। तर छोटो सम्बन्धपछि उनले उनलाई त्यागे। सन् १८०९ मा उनलाई पुणेमा पेशवाको दरबारमा आफ्नै अधिकारमा रेजिडेन्ट नियुक्त गरियो र अर्को वर्ष हैदराबादमा किर्कप्याट्रिकको पूर्व निवासमा पदोन्नति दिइयो। सन् १८१० देखि १८२० सम्म उनले त्यहाँ जिम्मेवारी सम्हाले। पछि भ्रष्टाचारको अनुसन्धान सामना गर्नुपर्ने सम्भावनाका कारण उनले राजीनामा दिए, नत्र उनलाई अपमानजनक रूपमा पदबाट हटाइने अवस्था आउन सक्थ्यो।
सेवानिवृत्तिपछि उनी पहिले बेडफोर्डशायरको सटन पार्कमा र त्यसपछि एक्सेटरस्थित स्थापत्य दृष्टिले महत्त्वपूर्ण साउदर्नहे हाउसमा बसोबास गर्न थाले। यो स्तम्भले सजिएको भव्य शास्त्रीय भवन थियो। सन् १८२० मा रसेल परिवार, जसमा उनका पिता (प्रथम बैरोनेट) तथा उनका दुई सफल पुत्र चार्ल्स र सर हेनरी (पछि द्वितीय बैरोनेट)ले आफ्नो सम्पत्ति एकत्रित गरी बर्कशायरको रिडिङ नजिकै स्वालोफिल्ड पार्क खरिद गरे। त्यहाँ उनीहरू र उनका सन्तानहरूले डेढ शताब्दीभन्दा बढी समय बसोबास गरे।
सन् १८०८ को अक्टोबरमा मद्रासमा उनले जॉन कासामाइजरकी छोरी जेन अमेलिया कासामाइजरसँग विवाह गरे, तर विवाहको दुई महिनामै जेनको आकस्मिक निधन भयो। पछि सन् १८१६ नोभेम्बर १३ मा उनले म्यारी क्लोटिल्ड मोटेट दे ला फोंटेनसँग विवाह गरे। उनी फ्रान्सेली क्याथोलिक थिइन् र पाण्डिचेरीका अन्तिम फ्रान्सेली गभर्नर बैरन फिफे दे सेन्ट कर्नेलका बेनोआ मोटेट दे ला फोंटेनकी छोरी थिइन्। उनीहरूका छ सन्तान जन्मिए।
पछि सन् १८२९ नोभेम्बर २१ मा किटीको विवाह जेम्स विन्सलो फिलिप्ससँग भयो। फिलिप्स सातौं हुसार रेजिमेन्टका ब्रिटिश सैनिक अधिकारी तथा केनावे परिवारका सदस्य थिए। यो विवाह सुखद रहेको मानिन्छ। उनीहरूका सात सन्तानमध्ये चार जना वयस्क अवस्थासम्म जीवित रहे—मेरी अगस्टा, जॉन जेम्स, एमिली जर्जिना र एलिजाबेथ।
किर्कप्याट्रिकको पैतृक परिवारले लामो समयसम्म उनलाई भारतमा आफ्नो परिवारसँग सम्पर्क राख्न निषेध गरेको थियो। तर हेनरी रसेलको सहयोगमा करिब चार दशकको विछोडपछि उनले आफ्नी हजुरआमासँग पुनः सम्पर्क स्थापना गर्न सके। यद्यपि उनीहरूको प्रत्यक्ष भेट भएन, दुवैले छ वर्षसम्म नियमित र भावनात्मक पत्राचार गरे।

उन्नाइसौं शताब्दीको प्रारम्भमा ब्रिटिश र केही भारतीयहरूबीच विकसित भएका घनिष्ठ सामाजिक सम्बन्धहरूको ऐतिहासिक सन्दर्भ पनि यहाँ प्रतिबिम्बित भएको छ। त्यस समयमा भारतमा प्रत्येक तीन ब्रिटिश पुरुषमध्ये एकले भारतीय महिलासँग विवाह गर्थे। अठारौं शताब्दीको उत्तरार्धको भारतको भू-राजनीतिक पृष्ठभूमि तथा इसाई र इस्लाम धर्मबीचको पारस्परिक सम्बन्ध र प्रभावको पनि उल्लेख गरिएको छ।
मुख्य कथाको केन्द्रमा इस्ट इन्डिया कम्पनीका निवासी क्याप्टेन जेम्स अकिलिस किर्कप्याट्रिक छन्, जसले इस्लाम धर्म स्वीकार गरी मुगल वंशसँग सम्बन्धित हैदराबादकी सम्भ्रान्त महिला खैर-उन-निसासँग विवाह गरेका थिए। हैदराबादमा ब्रिटिश प्रतिनिधिका रूपमा उनले एकातिर आफ्ना नियोक्ता इस्ट इन्डिया कम्पनीका हितहरूको रक्षा गर्नुपर्ने र अर्कोतर्फ निजामप्रति सहानुभूतिपूर्ण दृष्टिकोण कायम राख्नुपर्ने सूक्ष्म सन्तुलन सम्हाल्नुपरेको थियो।